İsyan (baği); bir şeyi asa (değnek) ile engellemek, her türlü karşı çıkma, itaatsizlik etme, karşı koyma… Hz. Musa'nın asası hem bilinen değnek hem firavuna karşı haklı isyanının sembolü… İsyan; Allah'ın emirleri ve ilkeleri çerçevesinde üzerine düşeni yapmaktan kaçınma, itaatsizlik yapma… Baği; istemek; istemede ileri gitmek; yönetime itaat etmemek, karşı çıkmak, kanunları dinlememek, sınırı aşmak, hakkıyla yetinmeyerek başkasının canına, malına, ırzına kastetmek; saldırıya yeltenmek veya saldırmak; haksız yere yükselmek istemek, tecavüzde bulunmak, kendisine barışın yolları ve biçimleri gösterildiği hâlde haksızlıkla üst olma sevdası gütmek… İsyan; bir otoriteye, yöneticiye kurulu düzene karşı gösterilen aktif başkaldırı, halkın, bir grubun ya da bireyin mevcut duruma karşı duyduğu hoşnutsuzluğu dile getirmesi ve bu hoşnutsuzluğun sözlü veya fiilî şekilde dışa vurulması… Toplumsal isyan; halkın bir yönetim biçimine, adaletsizliğe, ekonomik sıkıntılara karşı ayaklanması… Askerî isyan (darbe girişimi); ordunun veya onun bir bölümünün, mevcut yönetime karşı çıkması… Bireysel isyan; bireyin otoriteye, aileye veya toplumsal normlara karşı gelmesi… İsyan, bireylerin veya toplumların mevcut düzene karşı direnç göstermesi… İsyan; ekonomik eşitsizlikler, siyasî baskılar, sosyal adaletsizlikler ve temel hakların ihlâli gibi durumlara gösterilen tepki… İsyan, Fransız Devrimi, Sanayi Devrimi işçi hareketleri ve Arap Baharı vb. olaylar… 2. Abdülhamid’i iktidardan uzaklaştırma amacıyla 31.03.1909’de yapılan, Osmanlı’nın yıkımını hızlandıran isyan… Ve sonrası... İsyan, edebiyatta ve felsefede sıkça işlenen bir tema…
İsyan, zulme karşı bir hak; hakka karşı en büyük halt… İsyan, hak arayışı olduğunda, meselâ işçi haklarında bir kazanım ve bilinçlenme… İsyan, kontrolsüz olduğunda, kaos ve şiddet demek… Değişimin stratejik ve yapıcı bir şekilde yönlendirilmesi önemli… Günümüzde, isyan, dijital platformlara da taşınmış… Sosyal medya, bireylerin seslerini duyurmasını ve toplumsal hareketleri örgütlemesini kolaylaştırmış… Çevre hareketleri, insan hakları mücadeleleri ve ekonomik adâlet talepleri vb. konular, küresel çapta yankı bulmuş… Dijital aktivizm, hacktivizm, sanatsal provokasyonlar ve küresel dayanışma ağları, çağdaş isyanın yeni yüzlerini oluşturmuş… Sosyal medya platformları, geleneksel iktidar yapılarını altüst eden yeni bir direniş alanı oluşturmuş… Bireyin kendi iç dünyasında, toplumla, otoriteyle ve kendisiyle çatışmaya dönüşmemeli… İnsanlık tarihi, iktidara karşı duruşların ve özgürlük arayışlarının birçok misâliyle dolu… Tarihte isyan, baskıya karşı doğal bir tepki olarak ortaya çıkmış ve toplumsal dönüşümün en güçlü itici güçlerinden biri olmuş… Michel Foucault’a göre, iktidar neredeyse direniş de orada olmuş, iktidar mekanizmalarının doğasında bulunan bir karşıt güç olarak ortaya çıkmış, tarihsel süreçte, devletlerin baskı araçları geliştikçe, buna karşı direniş biçimleri de çeşitlenmiş ve sofistike/karmaşık hâle gelmiş… Antik çağlardan günümüze, birçok isyan olmuş… Prometheus, tanrılardan ateşi çalarak insanlığa bilgi ve özgürlük getirdiği için cezalandırılmış… Edebiyatta, Kafka’nın ‘Gregor Samsa’sı, sistemin anlamsızlığına dönüşen bir içsel isyanı temsil etmiş; bir böceğe dönüşen Gregor, yalnızca ailesinin değil, tüm toplumun değer yargılarına karşı pasif bir başkaldırısı olmuş… İsyan, özgürleşme ile kaos arasındaki ince çizgi… Felsefe tarihinde isyan kavramı, varoluşçu düşünürler tarafından özellikle derinlemesine irdelenmiş… Fransız filozof Albert Camus, ‘Başkaldıran İnsan’ adlı eserinde isyanı, legal bir zemine oturtmuş… Albert Camus, isyanı insanın kendi durumuna karşı çıkışı olarak tanımlamış… Albert Camus’a göre isyan, yalnızca yıkmak için değil, daha insanî bir düzen kurmak için olmalı… ‘İsyan’ı dillendiren güzel tespitler: “İsyan eden insan, bir anlamda var olur… İsyan eden insan, sınır çizer ve o sınıra kadar olanı kabul eder.” (Albert Camus)… “İsyan etmeyen, kendine ait bir hayat yaşamaz; sadece öğretileni tekrar eder.” (Friedrich Nietzsche)… “İtaatsizlik, insanın özgürlüğü kadar eskidir. İtaat köleliğin icadıdır.” (Mahatma Gandhi)… “Zulüm varsa isyan haktır.” (Victor Hugo)… “İsyan eden bir birey, zaten özgürleşmiş bir halktır.” (Che Guevara)… “İsyan etmek, kendini insan olarak onaylamaktır.” (Jean-Paul Sartre)… “İsyanlardayım! Herkes gibi yaşayamam ben.” (Nazım Hikmet Ran)… “Tohum saç, bitmezse toprak utansın! Hedefe varmayan mızrak utansın! Hey gidi Küheylan, koşmana bak sen! Çatlarsan, doğuran kısrak utansın!” (Necip Fazıl Kısakürek)… “Sokaktayım, kimsesiz bir sokak ortasında… Yürüyorum, arkama bakmadan yürüyorum… Yolumun karanlığa saplanan noktasında… Sanki beni bekleyen bir hayal görüyorum…” (Necip Fazıl Kısakürek)… “Allah'ın on pulunu beklerken on kul… Bir kişiye tam dokuz, dokuz kişiye bir pul… Bu taksimi kurt yapmaz kuzulara şah olsa… Yaşasın, kefenimin kefili karaborsa! Din adına yol kesen dünkü yobazın oğlu! Yine sen kesiyorsun, küfür uğrunda yolu!” (Necip Fazıl Kısakürek)… Kadim medeniyetimizde ‘isyan’, itaat ve meşruiyet bağlamında ele alınmış… “Erdemli bir toplum, adaletsiz bir yönetime mahkûm edilmemelidir.” (Farabi, 872–950)… “Zalim bir yöneticiye isyan, daha büyük fesada sebep olacaksa, sabretmek daha evladır.” (İmam Gazâlî, 1058–1111)… “Zulüm, devletlerin yıkılışına sebep olur.” (İbn Haldun, 1332–1406)…
Maalesef, devrimle gelenler kısa sürede devirdikleri düzene benzemeye başlıyorlar… İsyan, bir kısır döngüye dönüşmemeli… Özgürlük arayışı, başka baskılara evrilmemeli… İsyan, imha olmamalı, ihya etmek maksatlı olmalı… İsyan; yapıcı ve çözüm odaklı olmalı, bireylerin ve toplulukların daha âdil bir dünya için çaba göstermelerini sağlamalı… İsyan, politik bir kalkışma ya da bir topluluğun yönetime karşı çıkışı olmamalı… Kimliğimiz, inançlarımız, korkularımız ve hayâllerimizle her gün bir çatışma içindeyiz aslında... Bir işten ayrılmak, bir hayâlin peşine takılmak, bir ilişkiyi bitirmek… Eski benliğe, alışılagelmiş olana, dayatılan hayat tarzına karşı, her biri bir tür isyan… İsyan etmek; ‘hayır’ demenin ötesine geçmeli, ‘başka bir yol mümkün’ düşüncesini harekete geçirmeli… İsyan, bir son çare olarak görülmeli ve barışçıl yollarla çözüm arayışının tükenmesi durumunda devreye girmeli… İsyan, meşru olmalı, yasal hak arayışı olmalı, gayrimeşru yollar ile oldubitti olmamalı… İsyan şiddet içermemeli… Pasif bir direniş de, bir isyan biçimi… Gandhi ve Martin Luther King’in yaptığı gibi pasif direnişin gücünü kullanma şeklinde olmalı… İsyan, insanlığın ilerlemesi için olmalı… Adaletsizliğe, eşitsizliğe ve baskıya karşı kolektif bir uyanış olmalı… Herhangi bir olaya veya sisteme karşı duyulan hoşnutsuzluğu ifade etmenin ve değişim talep etmenin birçok farklı yolu da var elbette… İsyan yerine tercih edilmesi gereken doğru eylem biçimleri: Barışçıl protesto ve gösteriler… Sivil itaatsizlik… Yasal ve siyasî katılım… Medya ve iletişim kanallarını kullanmak… Sivil toplum kuruluşlarında (STK) aktif rol almak… Müzakere ve diyalog… Müzik, edebiyat, tiyatro, resim gibi sanat formları aracılığıyla sorunları dile getirmek ve duygusal bir bağ kurarak farkındalık oluşturmak… Toplumsal girişimler ve projeler… Önemli olan, seçilen eylemin şiddet içermemesi, evrednsel değerlere uygun olması ve uzun vadede istenen değişimi hedeflemesi… İsyanın anlık öfkeyle ortaya çıkan yıkıcı sonuçları olabileceği unutulmamalı… Haksızlığa, zulme karşı doğru eylem; sabır, strateji ve işbirliği gerektirir… İsyan her zaman sokakta atılan bir sloganla başlamaz… Bir defterin içine düşen satırlarla, bir yazının bir cümlesiyle başlar ve önce insanın kendini sonra da çevresini yakar…
İsyan; özgürlükle, adâletle, vicdanla ve bireysellikle iç içe geçmiş… İsyanın tehlikeli yanı, yeni bir otoriteye dönüşme riski... Doğru olan; Hakk’a kayıtsız şartsız itaat, zulme isyan etmek… Selam, sevgi ve saygılarımla.
