Ölçme; bir şeyin büyüklüğünün, miktarının veya derecesinin belirli bir standart birim kullanarak belirlemesi işlemi... Bir niteliğin gözlemlenip gözlem sonuçlarının sayı veya sembollerle ifade edilmesi işlemi... Nitelik, ölçülecek bir özellik (uzunluk, ağırlık, sıcaklık, zeka, başarı, motivasyon vb.)... Gözlem, niteliği duyu organları veya ölçme araçlarıyla algılama ve değerlendirme...
Birim ve ölçek olmadan ölçme, yapılamaz... Birim; karşılaştırmada kullanılan standart (metre, kilogram, saniye, puan vb.)... Birimin eşitlik (her yerde aynı olması) ve süreklilik (zamanla değişmemesi) özellikleri taşıması gerek... Ölçek (ölçme düzeyi), ölçme sonuçlarının taşıdığı anlam ve üzerinde yapılabilecek matematiksel işlemler: Sınıflama (adlandırma, cinsiyet: K/E, göz rengi, meslek)... Sıralama (dereceleme, büyüklük/küçüklük, sınıf sıralaması, şiddet derecesi)... Eşit aralıklı ölçek (sıfır noktası olmayan, oran karşılaştırması yapılamayan)... Oranlı ölçek (sıfır noktası olan, matematiksel işlem yapılabilen, uzunluk, ağırlık, süre, gelir-gider)... Disiplinlerde ölçme araçları: Eğitim; sınavlar, performans görevleri, portfolyo (portföy, bir konudaki çalışmaların veya belgelerin bir araya getirildiği dosya)... Mühendislik; proje raporları, teknik çizimler, simülasyonlar, laboratuvar deneyleri... Psikoloji; ölçekler, anketler, gözlem formları, test bataryaları... Spor; fiziksel performans testleri, video analiz... Sanat; portfolyo, performans sergisi, jüri değerlendirmesi... Sağlık Bilimleri; klinik testler, laboratuvar sonuçları, hasta gözlemleri... Hukuk; vaka analizleri, sözlü sınavlar, yazılı raporlar... Ekonomi; istatistiksel veriler, finansal tablolar, anketler... Fen Bilimleri; deney sonuçları, gözlem raporları, ölçüm cihazları... Sosyal Bilimler; anketler, mülakatlar, saha gözlemleri...
Kadim medeniyetimizde ölçme ve değerlendirme; bilgi düzeyini belirleyen teknik bir faaliyet, hikmet, ahlâk ve liyakat merkezli bütüncül bir anlayışla yapılmış... Maksat, ‘ne kadar bildiğimizi’ değil, bildiğimizle ne olduğumuzu ve neyi yaşattığımızı ölçmek imiş... Ölçmenin gayesi, kemâle ermek ve liyâkate sahip olmak imiş... Ölçme, kemâle yaklaşma ve emaneti ehline verme için yapılırmış... Bilgi ve ahlâk, birlikte önemli imiş... Değerlendirmede, kişinin niyeti, ahlâkı, istikameti, amel-bilgi uyumu üzerinden yapılırmış... Medreselerde ölçme ve değerlendirme, sınavdan çok icazet odaklı imiş... Medreselerde bugünkü anlamda merkezî sınavlar yokmuş, icazet sistemi söz konusu imiş... Talebe, hocasından belirli bir ilmi kavrama, onu doğru aktarma, ahlâken taşıyabilme yeterliliğini kazandığında icazet alırmış... Bu, öğrencinin süreçlerdeki yetkinliğine dayalı değerlendirilmesi... Talebe, süreçlerdeki performansına, tartışmalardaki, metin okumalarındaki, müzakerelerdeki ve uygulamalardaki başarısına göre gözlenip değerlendirilmesi... Hoca, öğrenciyi yalnızca cevaplarıyla değil, soruları, edebi ve sabrı ile değerlendirirmiş... Ölçme, yüz yüze ve sözlü olarak yapılırmış... Öğrencinin ezberi, anlamla sınanırmış... Metin, şerh ve haşiye (metnin/eserin daha geniş biçimde açıklanması amacıyla yazılmış notlar) ile derinleştirilirmiş... Bilgi, tartışma ile yoğrulurmuş... Böylece ezber ve anlama birlikte yapılıp, orijinallik ve kişilik korunurmuş... Meslek ve sanatta ölçme, usta-çırak modeline (Ahilik) göre yapılmış... Ahilikte ölçmede dikkate alınan esaslar: Ahlâk, ehil olma, topluma zarar vermeme, kul hakkı hassasiyeti... Ahilik sistemine göre, bir çırak, bilse bile olgunlaşmadan usta olamazmış... Elini, belini, dilini tutamayan ustalığa geçemezmiş... Devlet yönetiminde ölçme ve değerlendirme, liyakât dikkate alınmış, soya-sadakate değil, ehil olana görev verilmesi esas imiş... Görev alan kişi, sürekli gözlemlenip hataları konusunda ikaz edilirmiş... Israr ederse görevden alınırmış... Ölçmenin ölçüsü, vicdan ve hesap verme bilinci imiş... Kişi, yalnızca hocaya veya devlete değil; Allah’a karşı sorumlu olduğunu bilirmiş... İşin özü, balığa uçmak; kuşa da yüzmek öğretilmez imiş... Bireylerin doğal yetenekleri ve özellikleri göz önünde bulundurularak, onlara uygun olmayan beceriler öğretilmez imiş... Kadim medeniyetimizde ölçme ve değerlendirme ile ilgili söylenen sözler: “Devlet, ehil olmayanın elinde harap olur.” (Nizâmülmülk)... “Bilgi, insanın en yüksek derecede ulaşabileceği bir şeydir. Ölçme ve değerlendirme, bilginin doğruluğunu ve geçerliliğini belirlemede kritik bir rol oynar.” (İbn Sina -Avicenna)... “Bir insanın aklı, onun en değerli hazinesidir. Bu hazineyi ölçmek ve değerlendirmek, insanın kendini tanıması için elzemdir. - İlim, amel edilmezse sahibinin aleyhine delildir.” (İmam Gazali)... “Gerçek bilgi, deneyimle elde edilir. Bu deneyimlerin ölçülmesi ve değerlendirilmesi, bilginin sağlamlığını artırır.” (İbn Rüşd -Averroes)... “Toplumların ilerlemesi, bireylerin yeteneklerinin doğru bir şekilde ölçülmesi ve değerlendirilmesiyle mümkündür.” (İbn Haldun)... “İyi bir toplum, bireylerin yeteneklerini doğru bir şekilde değerlendirebilen bir sistemle mümkündür.” (Farabi)...
Eğitimde ölçme ve değerlendirme, öğrencinin neyi, ne kadar öğrendiğini belirlemek ve eğitim sürecinin kalitesini artırmak için yapılır... Ölçme ve değerlendirme, birbirinin yerine kullanılsalar da aslında birbirini takip eden iki farklı süreç... Ölçme, bir nesnenin veya özelliğin gözlemlenerek gözlem sonuçlarının sayı veya sembollerle ifade edilmesi... Ölçmede sadece bir durum tespiti yapılır; herhangi bir yargıya varılmaz... Bir öğrencinin matematik sınavından 90 puan alması bir ölçme... Ölçme araçları: Sınavlar, testler, ölçekler, gözlem formları... Değerlendirme, ölçme sonuçlarını bir ölçüt (kriter) ile karşılaştırarak bir karar verme veya yargıya varma süreci... Ölçme, ‘ne kadar?’ sorusuna cevap aramak... Değerlendirme, ‘yeterli mi?’ sorusuna verilen cevap... Sınavdan 90 alan öğrencinin, geçme notu olan 50'nin üzerinde olduğu için ‘dersten geçmesi’ bir değerlendirme... Ölçme sonucu ve kullanılan ölçüt, değerlendirme (karar)... Ölçme, değerlendirme ile karıştırılmamalı... Ölçme, bir betimleme (sayı/sembol); değerlendirme, ölçme sonuçlarını bir ölçüt (standard) ile karşılaştırıp bir yargıya varma vetiresi/süreci... Ölçme sonuçları (ham veriler, puanlar, gözlemler), ölçüt (kıstas/kriter, karşılaştırma standardı) olmadan değerlendirme yapılamaz... Değerlendirme, ölçümlerin anlamlandırıldığı ve kararların alındığı yorumlama süreci... Ölçme veri sağlar, değerlendirme bu veriyi kullanarak bilgi ve eylem kararı üretir... Etkili bir değerlendirme için öncelikle doğru ve güvenilir bir ölçme yapılmış olması şart... Ölçme ve değerlendirme, bilgi ölçümünden ziyade bilgiye ulaşma becerisini, bilginin uygulanmasını ve davranışa dönüşmesi süreçlerini kapsamalı... Eğitimde ölçme ve değerlendirme, öğrenciyi ‘not’ ile etiketlemek değil, öğrenme sürecini iyileştirmek için kullanılan bir pusula olmalı... Ne kadar öğrenildiğinden çok, nelerin kazanıldığı ve nelerin geliştirilmesi gerektiği odak noktası olmalı... Değerlendirme eğitim sürecinin her aşamasına yayılmalı... Ölçme ve değerlendirme, öğrenme eksiklerini belirlemek için yapılmalı... Sınavlar, sadece not vermek için değil, öğrencinin hangi konuda eksik olduğunu anlamak için yapılmalı... Öğrenciye hatası ve yanlışı söylenmeli... Uzun bir süre sonra açıklanan sınav sonuçlarının gelişime katkısı düşük olur... Her öğrencinin zekâsı ve kendini ifade etme biçimi farklı... Bu yüzden ölçeğimiz sadece tek tip (çoktan seçmeli) sınavlar olmamalı... Meselâ portfolyo (ürün dosyası) kullanılabilir... Portfolyo, öğrencinin dönem boyu yaptığı çalışmaların bir araya getirildiği çalışmalar... Performans görevleri (bilginin gerçek hayatta bir sorunu çözmek için kullanılması) dikkate alınabilir... Öz Değerlendirme ve Akran Değerlendirme yöntemi kullanılabilir... Bu; öğrencinin kendi gelişimini takip etmesi ve arkadaşlarının çalışmalarını yorumlaması bakımından çok gerekli... Bir ölçme aracı, ölçmeyi hedeflediği özelliği başka özelliklerle karıştırmadan ölçebilmeli... Sınav, işlenen tüm konuları dengeli bir şekilde temsil etmeli... Değerlendirme kriterleri, önceden belli olmalı, öğretmenin o anki ruh hâline veya öğrenciye olan sempatisine göre değişmemeli... Değerlendirme bir son değil, yeni bir başlangıç olmalı... Analiz kısmında öğrenciye ‘iyisin, ancak veri yorumlamada desteğe ihtiyacın var.’ denmeli... Öğrencinin yaptığı hatanın ve yanlışın nedeni ve nasıl düzeltileceği açıklanmalı...
Ölçme ve değerlendirme, dış denetim kadar, iç denetimi de içermeli... Ölçme ve değerlendirme, hem süreç hem sonuç odaklı olmalı... Ölçme ve değerlendirme, sadece bilgiyi değil hikmeti dikkate almalı... Ölçme ve değerlendirmede, insanlar yarıştırmak için değil, onları geliştirmek için olmalı... Birinin neyi bildiği neyi bilmediği önemli... Bundan daha önemli olan ise, bilen kişinin kendine verilen emaneti ve sorumluğu ne kadar taşlayabildiği... Bu, hayatboyu sürekli ölçme ve değerlendirme ile olur... Selam, sevgi ve saygılarımla.
