Kırım (Eski Türk lehçeleri, Moğolca, kırım -korum, kurum, korunak, duvar, hendek); Doğu Avrupa'da, Karadeniz'in kuzey kıyısında yer alan ve Karadeniz ile Azak Denizi tarafından çevrelenen yarımada... Kırım; ana karadan kırılmış, ayrılmış olan, bir yarımada formunda olan yer... 13. yüzyılda Altın Orda Devleti’yle ‘Kırım’ ismi öne çıkmış... 1441’de Kırım Hanlığı kurulmuş... 14. yüzyılın sonunda Emir Timur, Toktamış Han’la yaptığı savaş sonunda, Altın Orda devletinin gücünü kırmış, başkent Saray’ı yıkmış... Altın Orda Devleti, 1502’de tarihten silinmiş... Kırım, Osmanlı döneminde önemli bir hanlık merkezi olmuş; daha sonra Rusya’nın hâkimiyetine girmiş... Tarihî değişimler, Kırım’ın demografik ve kültürel yapısını derinden etkilemiş... 1944 Kırım Tatar Sürgünü, Kırım tarihinde en acı kırılma noktası olmuş... Yaklaşık iki yüz bin Kırım Tatarı, II. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanya’sı ile iş birliği yaptığı gerekçesiyle, çocuk ve yaşlı ayrımı yapılmaksızın, Josef Stalin yönetimindeki Sovyetler Birliği tarafından anavatanlarından zorla sürgün edilmiş... Sürgünde on binlerce insan hayatını kaybetmiş... Bu trajedi, birçok araştırmacı ve ülke tarafından soykırım (genocide) olarak kabul edilmiş...
Kırım, şu ya da bu... ‘Kırım’ın bizdeki çağrışımı, kırım ve soykırım... Kırım, kırılma ve soykırım... ‘Kırım’, yalnızca bir son değil; bir kırılma an’ı... Kırım, ani bir yıkım gibi görünen, aslında öncesinde bir birikim olan vetire/süreç... ‘Kırım’ın zihnimize düşen izdüşümü: Görmezden gelinen çatlaklar... Bastırılmış gerilimler... İhmal edilen değerler... ‘Kırım’; Kütahya’nın zarif desenleriyle süslenmiş çini bir tabaktaki, dıştan kusursuz görünen, ancak içten içe oluşan bir çatlak gibidir bir bakıma... En küçük darbede onu paramparça eden çatlak... ‘Kırım’, son darbenin remzidir; lâkin asıl hikâye, darbenin kalıcı izi olan soykırım... Kırılma, görünmeyen an; soykırım, görünen hasar... Kırılma, kırımın sessiz habercisi... Her şeyin yerinden edildiği kırılma noktasıyla başlar soykırım... Kırılma noktası: İnsan ilişkilerinde güvenin zedelendiği noktadır... Toplumda adâlet duygusunun aşınmaya başladığı noktadır... Hayatta her bir şeyin anlamını yitirmeye başladığı noktadır... Bu kırılma anı, kolayca fark edilmez... Zira kırılma gürültüsüzce olur... Etkisi derindir... Bir toplumda kırılma, bireylerin kendi değerlerinden koparılmasıyla ortaya çıkar... “Kim bir kavme benzerse, onlardan olur.” (Hadis-i Şerif)... Kırılma olmadıkça, soykırım da olsa, bir toplum yok edilemez... Soykırım, kırımın en uç, en karanlık hâli... Soykırım, sadece bir kırılma ya da parçalanma değil, bilinçli ve sistematik bir yok etme eylemi... Soykırım; fiziksel yok edişin ötesinde bir kavram... Soykırım; bir dilin unutulması, bir kültürün değersizleştirilmesi ve bir hafızanın silinmesi demek... Soykırım, bedenlerin ve özellikle zihinlerin yok edilmesi demek... Yakın tarihimizde yapılan bazı soykırımlar: Köle ticaretleri... Zenci ve Kızılderili katliamları... Tazmanya Soykırımı (1803-1834), İngiliz yerleşimcilerin Avustralya'daki yerli halkı (Aborjinler) katledilmiş... Herero ve Nama Soykırımı (1904-1908), Namibya’da, Alman sömürge yönetimi tarafından Herero ve Nama halklarına karşı gerçekleştirilmiş... Holokost (Yahudi Soykırımı) (1941-1945), Nazi Almanya’sı ve işbirlikçileri tarafından yaklaşık 6 milyon Yahudi sistematik olarak katledilmiş... Kamboçya Soykırımı (1975-1979), Pol Pot liderliğindeki Kızıl Kmerler rejimi; etnik azınlıkları, din adamlarını ve "rejim düşmanı" olarak görülen yaklaşık 1,5 ila 2 milyon kişiyi (nüfusun %25'i) katletmiş... Ruanda Soykırımı (1994), Hutu milisleri, yaklaşık 100 gün içinde 800.000 civarında Tutsi'yi ve ılımlı Hutu'yu palalarla katletmiş... Srebrenitsa Soykırımı (1995), Bosna Savaşı sırasında, Srebrenitsa kentinde General Ratko Mladiç komutasındaki Sırp güçleri, 8.372 Boşnak erkek ve çocuğu katletmiş... Arakan (Rohingya) Soykırımı (2017), Myanmar ordusu, Arakanlı Müslümanlara yönelik operasyonları sonunda binlerce kişiyi öldürmüş... İsrail, 1948 tarihinden itibaren sistematik bir şekilde Filistin’de soykırım yapmaya başlamış... Tarihte kayda geçmeyen daha nice soykırımlar olmuş...
Kırılma başlar, fark edilmez... Kırım gerçekleşir, hissedilir... Soykırım yapılır, geri dönüşü olmaz... Soykırım, bir anda ortaya çıkmaz... Soykırım, uzun bir ihmalin, suskunluğun ve duyarsızlığın sonucunda aşama aşama gerçekleşir... Soykırım, Kabil’in Habil’i katletmesiyle başlamış... Habil ile Kabil arasındaki hâdise, insanlık tarihinin ilk cinayeti ve ilk kardeşkanı... Soykırım... Kabil’in Habil’i öldürmesi teknik olarak bir homicide (insan öldürme) vakası... Bu, soykırıma kapı aralayan ilk eylem... “Bir insanı öldüren, bütün insanlığı öldürmüş gibidir.” (Maide, 32)... Habil öldüğünde, onun soyundan gelecek olan binlerce nesil de henüz doğmadan yok edilmiş... Kabil, sadece bir kişiyi değil, o kişinin temsil ettiği bütün geleceği yok etmiş... Soykırımın temelindeki psikolojik neden, Kabil ve Habil kıssasındaki gibi... Kıskançlık ve haset... Soykırımda da ötekileştirilen etnik veya dinî grup haksız avantaj sahibi veya sistemin bozucusu olarak yaftalanır... Soykırımcı zihniyet, hedef kitleyi haşere, mikrop, düşman olarak tanımlar, böylece öldürmeyi meşrulaştırır... İnsan, hafızasıyla insan olur ve insan kalır... Hafızası silinen insan, yönünü kaybeder... Kültürü yok edilen toplum, kimliğini yitirir... Anlamı kırılan birey, içsel bir boşluğa düşer... İnsanı insan yapan şeylerin sistematik biçimde ortadan kaldırılmasıdır soykırım... Soykırımı engelleyebilmek için, kırılmayı fark etmek önemli... Mesele, kırım gerçekleştikten sonra yas tutmak değil; kırılma anını fark edebilmek ve kırılmayı kırabilmek... Kırılmayı gören, kırımın önüne geçebilir... Kırımı anlayan, soykırımı engelleyebilir... Dikkat edilmesi gereken şey, öncelikle küçük çatlaklar olmalı... En büyük yıkım, en küçük ihlalle başlar... İnsan, kırıldığı yerden değil; kırıldığını fark etmediği yerden yıkılır...
‘Kırım’ bile ‘e-kırım’a evrilmiş günümüzde... E-kırım, çağımızın dijital gerçekliği içinde doğan kırılma... E-kırım, iki katmanlı kavram... Elektronik olanın (e-) hız, erişim ve yayılım gücü ve ‘kırım’ın çağrıştırdığı yok etme, silme, ortadan kaldırma... Bu, fiziksel bir yok ediş ve kimliğin ve hakikatin dijital düzlemde sistematik biçimde aşındırılması... Dijital çağda insan, tarihte hiç olmadığı kadar görünür hâle gelmiş... Sosyal medya, veri tabanları ve algoritmalar bireyi sürekli kayıt altına almaya başlamış... Bu görünürlük, paradoksal biçimde bir silinmeyi de beraberinde getirmekte: Çokluk içinde anlamın kaybolması... Hakikatin algoritmalar arasında parçalanması... İnsan deneyiminin ‘veri’ye indirgenmesi... Bu, ‘e-kırım’... Var olmak için görünmek zorunda olmak ve göründükçe özünden silinmek... Bir adım sonrası da, ‘e-soykırım’... E-soykırım, insanı öldürmeden öldürmek, mankurt hâline getirmek demek... Soykırım, klasik tabirle bir topluluğun sistematik biçimde yok edilmesi... E-soykırım ise; dilin, kültürün, hafızanın, anlam dünyasının silinmesi... Dijital çağda bu yok ediş daha incelikli ve görünmez biçimde gerçekleşmekte... Bu; bir dilin yasaklanmadan da yok edilmesi... Algoritmalar sayesinde bir dilin kullanılmaz duruma getirilmesi, görünmez kılınması, geri plana itilmesi... Bu, fiziksel bir şiddet içermeyen, ancak etkileri daha kötü olan anlamsal soykırım, düşünsel şiddet, mobbing... E-kırımın en güçlü aracı algoritmalar... Algoritmalar; neyin görünür olacağını belirler, neyin unutulacağını seçer, gerçeği değil, dayatılan düşünce odaklı etkileşimi ödüllendirir... Böylece hakikat, yerini ‘trend’e (eğilime, akıma, gidişata; popüler olana, gözlemlenebilir davranışa, stile, düşünce biçimine, modaya) bırakır... Bu da, bireyin düşünce dünyasını daraltır ve kolektif hafızayı yeniden şekillendirir... Unutulan her bir değer, önce sessiz bir kayba, sonra da e-soykırıma evrilir... İnsan, veri mi, hikâye mi? E-kırım ve e-soykırımın merkezindeki bu soru, bize neler anlatmaz ki... Veri olarak insan; ölçülebilir, sınıflandırılabilir, yönetilebilir... Hikâye olarak insan; anlam yüklüdür, derinlik içerir, bağ kurar... Maalesef, dijital sistemler insanı ‘veri’ye çevirmiş... Bu da insanın öznel deneyimini, hikâyesini geri plana atmış, soykırım kurbanı yapmış... E-soykırıma uğramamak için pek çok şey yapmak lâzım... En önemlisi, hafızayı canlı tutmak lâzım... En büyük direnç, hatırlamak... Hatırlamak, silinmeye karşı dik duruş... Anlatmak, varoluşu sürdürmek... Anlam üretmek, yok oluşa karşı direnmek... Dijital dünyada var kalabilmek, yapay zekâyı doğru ve verimli kullanabilmek...
E-kırım, e-soykırım, günümüz insanının en derin açmazı... Görünür olma arzusu, anlamını kaybetme korkusu ve insan kalabilme tutkusu... Biz, bunun neresindeyiz? Doğru cevabı bilmek yetmez; haksızlığa karşı gönlümüzü-dilimizi-kalbimizi-elimizi taşın altına koymak gerekir... Soykırım, insan olamayanların başvurduğu kötü yöntem... Soykırım, bizim için sert, ancak uyarıcı olmalı... Unutmayalım, yok oluş her zaman gürültülü olmaz; bazen sessizce, veri akışları arasında gerçekleşir... Bu nedenle, tercihimizi doğru belirmek gerek... Ya görünüp olup dik duracağız, direneceğiz... Ya da, anlamlı hareket edip soykırımı kökünden kazıyacağız... Belki de her ikisini dengeleyip, uzun soluklu direnişi içinde olacağız... Ne tamamen görünür olarak ne de tamamen gizlenerek var olabiliriz... Bütün mesele; insan olarak, farkı fark edip farkındalık oluşturabilmek ve dilli düdüklere meydanı boş bırakmamak olsa gerek... Selam, sevgi ve saygılarımla.
